Erguvaniler - Tayfun Er

Bu kaynak, sunulan metinlerden derlenen ana temaları, önemli fikirleri ve kilit olguları incelemeyi amaçlamaktadır. Metin, Türkiye'deki iktidar ilişkileri, tarih felsefesi, Marksizm'in yorumları, mistik akımlar ve toplumsal gözlemler gibi geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır.

1. İktidar İlişkileri ve Oligarşi Paradigması

Metnin temel argümanlarından biri, Türkiye'deki iktidar ilişkilerinin derinlemesine incelenmesidir. Yazar Tayfun Er, "kim kimdir?" türü bir başvuru kaynağı olmanın ötesine geçerek, din-etnisite ekseninden iktidarın sürekliliği düzlemine yeni bir paradigma kurduğunu belirtir. Kitabı "Erguvaniler"in alt başlığı olan "Türkiye'de İktidar Doğanlar" sınıfsal bir vurgu taşımaktadır.

• Oligarşi Tek Bir Aileden Gelir: Yazar, yıllar önce ortaya attığı "oligarşi tek bir aileden gelir" tezini kanıtlamak için ilişki ağlarını incelemenin zahmetli bir metodoloji olduğunu belirtir. Bu, ideolojik ve siyasi bir hedefi olmayan "malumatfuruşluk"tan öteye geçerek bilgiyi yorumlama ve fikir oluşturma çabasıdır. Turgut Uyar'ın "kimsenin soyunu sopunu bulmak görevim değil, kendi öykümü düzenlemek yetiyor bana" dizelerine içtenlikle katıldığını belirtmesi, bu araştırmanın kişisel bir görevden ziyade bilimsel bir metodolojiye dayandığını ima eder.
• Kast Sistemi Olarak Oligarşi: Metin, Türkiye'deki oligarşik yapıyı bir "kast sistemi" olarak adlandırmanın daha uygun olduğunu savunur. Bu kast sistemini anlamadan ne geçmişin ne de bugünün anlaşılamayacağı, hatta muhalif olunamayacağı iddia edilir.
• "Eupatrid Faktörü": Tarih denklemini doğru kurmak için "eupatrid faktörünün" yani "büyük aile" ilişkilerinin anlaşılmasının zorunlu olduğu vurgulanır. Bu büyük ailelerin tarihin sonucunu etkilediği, etkilemekte olduğu ve etkileyeceği belirtilir.
• İlişki Ağları ve Tarihsel Devamlılık: E.J. Zürcher'in de dikkatini çeken akrabalık bağlarının modern Türk tarihi araştırmacıları tarafından "nedense" hiç incelenmediği eleştirilir. Yazar, "ancak akrabalık, dostluk, eğitim ve himaye üzerine kurulan bu gayri resmi ilişkileri kavradığımız zaman Jön Türk dönemi siyasi hayatını tam olarak anlayabileceğimiz" görüşünü alıntılar.
• Sembol İsimler Üzerinden Analiz: Berin Nadi gibi isimler, Tanzimat-İttihat-Cumhuriyet zincirinde bir "cipoloji" olarak ele alınır. Oligarşik yapının bir "kapalı kap" metaforuyla açıklanması, bireysel fiillerin (gaz moleküllerinin çarpışmaları) rastlantısal görünse de, gazın (oligarşinin) fiziksel ve kimyasal özellikleri (sınıfsal/kültürel/etnik özellikleri) tarafından belirlendiğini gösterir. Bu, kaba bir nedensellik ilişkisi gibi görünse de, toplumsal olayları doğa bilimlerine benzetme çabasıdır.
• Somut Örnekler:Ahmet Mithat Efendi: "Hoca-i Evvel" olarak bilinen Ahmet Mithat'ın tüccar kişiliği ve yüzeyselliğine rağmen tarihte önemli bir rol oynadığı belirtilir. Mithat Paşa ile olan bağı ve ailesinin Nigar Hanım'a hayranlığı gibi detaylar verilir. Onun bazı kimselerle çatışmalarının, aslında aynı ailenin bireyleri olan rakipleri arasındaki çelişkilerden kaynaklandığı ve bu çelişkilerin günümüze kadar geldiği ifade edilir.
• İpekçi Ailesi: Osman ve Belkıs İpekçi'nin kızı Rikkat İpekçi'nin vefat ilanı üzerinden geniş bir aile ağı sergilenir. Bu, oligarşik yapının somut bir örneği olarak sunulur.
• Koç Ailesi: Halikarnas Balıkçısı ve Vehbi Koç arasındaki diyalog üzerinden Koç isminin sembolik anlamı ve ailenin iş dünyasındaki etkisi ima edilir.
• Tanman Ailesi: Fahri Tanman, Hulusi Tanman gibi isimler "tarım liderleri" ve "iş liderleri" olarak anılır.
• Yarsuvat Ailesi ve Tapınak Şövalyeleri: Hüseyin Yarsuvat'ın "Tapınak Şövalyesi" olarak anılması ve kendisini bu şekilde tanımlaması dikkat çeker. Tapınak Şövalyeleri'nin dünyevi cennet arayışı ve papalığa karşı duruşları ile Yarsuvat'ın işçi eylemleri sırasındaki "komprador" suçlamaları arasında bir bağlantı kurulur.
• Has Ailesi ve Akbank/Mercedes: Has Ailesi'nin AKBANK'ın kurucu ortağı olduğu, Mercedes'in kuruluşunda Veli Menger ile eşit ortaklığı olduğu ve Menger'in Nazilerle ilişkili olduğu iddiaları dile getirilir. Otomarsan'ın 12 Eylül döneminde askeri araç üretim izni alırken İş Bankası ve Kara Kuvvetleri Güçlendirme Vakfı gibi ortaklar edindiği bilgisi verilir.
• Çiftkurt Ailesi: Tahsin Çiftkurt'un Aslı Çetiner ile evliliği ve ailenin Hasan Polatkan ile olan akrabalık bağları üzerinden sosyo-ekonomik ilişkiler gözler önüne serilir.
• Lockheed Skandalı: Lockheed rüşvet skandalının Türkiye'de örtbas edildiği ve dönemin Hava Kuvvetleri Komutanı Emin Alpkaya'nın istifasıyla olayın kapatıldığı belirtilir. Bu durum, güçlülerin hesap vermediği bir sistemi işaret eder.
• Baban Ailesi: Gazeteci Hakkı Devrim'in yazısı üzerinden "ünlü BABAN ailesinin mazisi" ve nikah davetleri gibi detaylar, bu ailelerin basınla olan ilişkilerini ve toplumdaki görünürlüklerini gösterir. Melih Sezer, Fahir Baban, Yasemin Baban gibi isimler üzerinden ailenin karmaşık yapısı ve miras sorunları ele alınır. Özellikle Yasemin Baban'ın "uyuşturucudan medet umması" ve aile içi ilgisizlik iddiaları, zengin ailelerin içindeki sorunlara dikkat çeker.
• Akant Ailesi: Ahmet İlhan Akant'ın vefat ilanı üzerinden diplomatik kariyeri, resim hobisi ve Adnan Akant'ın New York'ta borsacılık yapması, ailenin uluslararası bağlarını ve farklı alanlardaki faaliyetlerini ortaya koyar.
• Karamehmet Ailesi: Turkcell'in vergi beyanları ve Hollanda Antilleri'ndeki merkezi üzerinden, ekonomik gücün siyasi etkileri ve medyanın bu firmalara karşı sessizliği eleştirilir.

2. Tarih Felsefesi ve Bilgi Üretimi

Metin, tarihin nasıl okunması ve yorumlanması gerektiği üzerine derinleşimli bir tartışma sunar.

• Tarih Bilinci ve İdeoloji: Tarihin bilim olarak ele alınması ve reflektif bir düşünceyle tarih felsefesi açısından incelenmesi gerektiği vurgulanır. "Tarihe bugünden bakıyoruz ve ideoloji yüklü olarak kuruyoruz, değerlendiriyoruz." denilerek, tarih yazımının sübjektif doğasına dikkat çekilir. Yazar, kendilerinin "sosyalist" kimliğiyle, olguları "ezilenlerin mücadelesine destek için, çarpıtmadan seçtiklerini" belirtir.
• Marx ve Değişim Kavramı: Marx'ın Kapital'de kapitalizmi değiştirmek için incelediği vurgulanır. "Değiştirmeyi düşünmeyen bir inceleme tam anlamıyla inceleneni anlayamaz" ifadesi, bilginin sadece anlama değil, aynı zamanda dönüştürme amacına hizmet etmesi gerektiğini belirtir.
• Marksizm Yorumları ve "Vulgar Marksizm" Eleştirisi: John Tosh'tan yapılan alıntı, Marksizm'in "kaba bir şekilde basitleştirilmesinden" ibaret olan "vülger" Marksizm yorumlarını eleştirir. Bu yorumlar, tarihi sadece ekonomik kuvvetlerin kontrolünde gören, toplumların aynı evrelerden geçerek sosyalizme gittiğini iddia eden ve bireyin tarihsel akışı değiştirme gücünden yoksun olduğunu savunan yaklaşımlardır.
• Ekonomik Belirleyicilik ve Üst Yapı: Engels'in mektubundan alıntı yapılarak, ekonomik durumun temel olduğu kabul edilmekle birlikte, üst yapının (sınıf savaşımının politik biçimleri, hukuksal biçimler, teoriler, dinsel görüşler) de tarihsel mücadeleler üzerinde etkisi olduğu ve çoğu durumda belirleyici bir rol oynadığı vurgulanır. Marx ve Engels'in, hasımları karşısında ana ilkeyi (ekonomik temel) vurgulamak zorunda kaldıkları için diğer öğeleri yeterince vurgulayamadıkları belirtilir.
• Marksizm'in Dogmatizmden Arındırılması: Metin, "kitaba" uymayan bir şey olsa bile Marksizm'i çekinmeden eleştireceklerini ifade eder. Lenin'in kuantum fiziğine karşı çıkması ve Marksizm'i 19. yüzyıl haliyle dondurmanın "dogmatizm" olduğu örnekleriyle Marksizm'in sürekli güncellenmesi ve dogmatikleştirilmemesi gerektiği vurgulanır.

3. Bilim Felsefesi ve Paradigma Değişimleri

Metin, bilimdeki büyük paradigma değişimlerine ve bunların toplumsal düşünceye etkilerine de değinir.

• Eukleides ve Platon: Platon'un Akademi'sinin kapısındaki "Geometri Bilmeyen Giremez" yazısı ve onun kesin bilgi arayışı, geometriye olan inancı vurgulanır. Değişmeyen idealar dünyasına inanması ve Eukleides geometrisinin yüzlerce yıl düşün dünyasını etkilemesi örnek verilir.
• Newton Fiziği ve Kuantum Fiziği: Metin, Newton Fiziği'nin determinist, iki değerli mantık ve mutlak uzam/zaman üzerine kurulu olduğunu belirtir. Buna karşılık Kuantum Fiziği'nin olasılıklara dayandığı ve belirsizlik ilkesini içerdiği vurgulanır. "Natura non facit saltus" (doğada asla sıçrama olmaz) diyen Newton Fiziği'nin, enerjinin kesik kesik sıçramasıyla çöküşü anlatılır. Boltzman'ın entropi denklemi (S = k. log W) modern bilimin temel taşı olarak sunulur.
• Einstein ve İzafiyet Teorisi: Einstein'ın İzafiyet Teorisi'nin "sağduyuya en ters gelen" yönleri ele alınır: ışık hızının gözlemciden bağımsız olarak sabit olması, hareket eden cisimlerin uzunluğunun kısalması (büzülme) ve kütlesinin artması. Işık hızına ulaşıldığında cismin uzunluğunun sıfır, kütlesinin ise sonsuz olması gibi şaşırtıcı sonuçlar verilir. Zamanın izafiyeti kavramı, yani ışık hızına yakın hareket eden roketlerde zamanın daha yavaş akması örneğiyle açıklanır. Bu postulatların atom bombasının teorik mantığını oluşturduğu belirtilir.
• Bilim ve Toplum: Tarikat yapılarının "en düşük enerji sistemine göre" işlemesi ve aklın çalışmasına gerek duymaması, tek tip insan yaratma eğilimi, bilginin dışlanması (bilmemek bunun en kolay yoludur) gibi olumsuz özellikler, bilimsel düşünceyle karşılaştırılır.

4. Mistik Akımlar ve İnanç Sistemleri

Metin, Kabala, Masonluk, Bektaşilik ve Mevlevilik gibi Batıni akımların ortak noktalarına ve mistik inançlara geniş yer verir.

• Ortak Temalar: Kabalacılık, Masonluk, Bektaşilik ve Mevlevilik arasında inanç, simge ve ritüel benzerliklerinin olduğu belirtilir.
• Gematria ve Ebced Hesabı: Batıni inancın temel yollarından birinin "gematria" olduğu, bunun İslami mistisizmde "ebced hesabı" olarak karşılık bulduğu açıklanır. Harflerin sayısal değerlerinin toplanması ve bu sayıların anlam taşıması üzerinde durulur. Kanuni Sultan Süleyman ve Hürrem Sultan'ın oğlu II. Selim'in Selimiye Camii'ndeki hat yazılarında "Muhammed" ve "Ali" isimlerinin gizlice yazılmasının, onun Sünni/Hanefi ulemadan çekinmesi olarak yorumlanması ilginç bir detaydır.
• Kabala'nın Kozmogonisi: Kabala'da dünyanın dört halinden (Azilut, Beriya, Yetzira, Asiya) ve on küreden (sefira) bahsedilir. Beriya'nın duygular evreni olduğu, Azilut'un ise Tanrı'nın sonsuz ışığının (ayn sof) yayıldığı dünya olduğu açıklanır. Zuhal Olcay'ın yüzü üzerinden "pnim" (İbranice yüz/özellik) kavramı ve Kabalacıların bazı kadın yüzlerinde gördükleri "ışık" teması işlenir.
• Masonluk Sembolizmi: Masonların isimlerinin yanına üçgen şeklinde üç nokta koymalarının Hirom'ın cesedini bulan üç ustayı ve bilim, hoşgörü, doğruluk gibi simgeleri temsil ettiği belirtilir. Masonların gizli tanışma ve selamlaşma biçimleri, hiyerarşik yapıları örneklenir ("Bo-Az" kelime oyunu).
• Bektaşilik ve Mevlevilik: Bu iki büyük İslami tarikatın da sayı mistikliği, özel kıyafetler, sır tutma, gizlilik, hiyerarşi ve özel selamlaşma biçimleri gibi ortak özelliklere sahip olduğu belirtilir. Hatayi ve Nesimi gibi Bektaşi ozanlarının "ışık" temalı şiirleri örnek verilir.
• Ölüm ve Yeniden Doğuş: Mevlevilikte ölümün "Şeb-i Arus" (düğün gecesi) olarak görülmesi ve ruhun yok olmayacağına inanılması anlatılır. Bektaşilikte "Hakk'a yürüdü" denilmesi, "suret değiştirme" ve ruh göçü (gilgul) inancı açıklanır. Kabala'daki "ibur" (ruhların hareketi) ve "dibbuk" (bir ruhun canlı bir kişiye bağlanması) kavramlarıyla mistik paralellikler kurulur.
• Vahdet-i Vücut: İslam ve Yahudi mistisizminin en önemli ortak noktalarından biri olarak "vahdet-i vücut" (varlık birliği) kavramı sunulur. Bu inanca göre evrendeki her şey tek bir varlığın görüntüsüdür. Hallacı Mansur'un "Enelhak" demesi ve Mevlana'nın müridi Süryanos'un başına gelenler bu inancın sonuçları olarak verilir. Yeni Platonculuğun da temel kavramlarından biri olduğu ve Platon'un yöneticilerin astronomiyle ilgilenmeleri gerektiği fikriyle ilişkilendirilir.

5. Edebiyat ve Toplumsal Yansımaları

Metin, edebiyat eserlerini ve yazarlarını toplumsal ve kişisel bağlamda inceler.

• Edebiyat ve Yazar İlişkisi: Bir edebiyat eserini anlamak için hem eserdeki konular/tipler/yaklaşımlar üzerinden sanatçıyı, hem de sanatçının kimliği/kişiliği/düşünceleri üzerinden eseri anlamaya çalışmanın eleştiri yöntemleri olduğu belirtilir.
• Suat Derviş: Feminist ve Marksist kimliğine rağmen "erguvani" (oligarşi mensubu) kimliğini hiç bırakmamış olmasının bir "çelişki" olduğu ifade edilir. Berlin'de eğitim görmüş bir erguvani olmasına rağmen sınıfına "ihanet" ettiği vurgulanır. Nazım Hikmet'in Suat Derviş'e aşık olduğu ve "Gölgesi" şiirini ona yazdığı bilgisi verilir. Suat Derviş'in 1971 darbesi sırasında polise karşı duruşu, cesareti ve hamileliği anlatılır.
• Abdülhak Hamit Tarhan: "Şair-i Azam" olarak anılan Abdülhak Hamit'in eşi Fatma Hanım için yazdığı "Makber" şiirindeki mistisizmin, ailesinin gömüldüğü Şabaniye Tarikatı'nın Nasuhiye kolundan geldiği belirtilir. Onun Paris'te yas tuttuğu sırada Afrikalı bir kadınla görülmesi ve "matemde olduğumu göstermek için bu zenci kızı buldum!" sözüyle kişiliği tasvir edilir. Torunu Ahmet Erentok'un Azerbaycan'da büyük bir servet edinmesi ve "Nişantaşı çocuğu" olarak ANAP hareketi içinde yer alması, ailenin değişen nesillerdeki dönüşümünü gösterir.
• Orhan Pamuk Eleştirisi: Pamuk'un romanlarında çizdiği tiplerin model olamaması, mesajını edebiyat içinde eritememesi ve "kaba bir siyasi söylemin öne geçmesi" eleştirilir. Özellikle siyasal İslamcılara laf sokarken sola da saldırması, "korkak" bir tavır olarak değerlendirilir.
• Sanat ve İnsanlık: Kafka'nın kapitalizmin insanı hamamböceğine çevirmesi örneğiyle sanatın toplumsal eleştiri aracı olduğu vurgulanır. Rönesans'ın "insan" kavramını ortaya çıkarması, insanı birey olarak tanıması, yaratıcılığına güvenmesi ve dünyayı yaşanılır bir yer olarak görmesi anlatılır. Baba Bruegel'in insanı doğayla birlikte ve sıradan insanları da önemseyerek resmetmesi, sanatın insanı merkeze koyuşunun örnekleri olarak sunulur. "Dulle Griet" tablosu üzerinden Bruegel'in eserinin farklı yorumlara açık olduğu (kadınların cehennemi bile karıştırması vs. köylü kadınların savaşa direnişi) ve yazarın ikinci yoruma meyilli olduğu belirtilir.

6. Medya ve Güç İlişkileri

Metin, medyanın işleyişi, eleştirel duruşun zorlukları ve güç sahiplerinin medyayı etkileme biçimlerine dair gözlemler sunar.

• Çetin Altan Örneği: Çetin Altan'ın imzalı yazılarında muhalifken, gazete sahibinin isteği üzerine imzasız başyazılarda tam tersini savunması ve hükümeti desteklemesi eleştirilir. Sakıp Sabancı'nın 12 Mart'ta Altan'ı koruması, "sınıfının temsilcisi olduğunu çok iyi anladığı için" olduğu yorumu yapılır. Dinç Bilgin'in hortumladığı paralardan Fransız Frangı olarak maaş alan ve Bilgin batınca dayanışmayı bozan Altan, "o ne yaparsa mutlaka doğru odur" ironisiyle "masonsa masonluk sosyalizmin ta kendisidir" gibi ifadelerle alaya alınır.
• Güneri Cıvaoğlu ve Saddam: Cıvaoğlu'nun Saddam'a kimyasal silah satışını desteklemesi ve daha sonra Saddam kötü olunca katliam yaptığını yazması, medyanın "devir değişince" nasıl tavır değiştirdiğini gösterir.
• Turkcell ve Medya Suskunluğu: Turkcell'in en çok reklam veren firma olması nedeniyle hakkında kimsenin olumsuz bir şey söyleyemediği, hatta Hollanda Antilleri'ndeki merkezinin veya Mehmet Emin Karamehmet'in düşük vergi beyanının dile getirilmediği eleştirilir. "Bütün bunları kim söyleyecek, 'şubuo' mu?" denilerek medyadaki sansür ve sessizlik vurgulanır.
• Yalanların İletişimi: 1 Mayıs olayları gibi konulardaki yalanların, zamanla bilinse de, asıl önemli olanın "böyle bir yalanın hemen söylenemeyeceği" olduğu belirtilir. Bu, medya manipülasyonunun incelikli doğasına dikkat çeker.

7. Modern Toplum ve Bireyin Durumu

Metin, modern toplumdaki bireyin yaşadığı sıkıntılar, aile ilişkileri ve kişisel mücadelelere de değinir.

• Aile Sorunları: Yasemin Baban'ın uyuşturucu bağımlılığı ve babasının ilgisizliği üzerinden "normal aile" özlemi dile getirilir. Ailenin zenginliğine rağmen çocukların yaşadığı psikolojik sorunlar ve babanın "uslu durması" karşılığında oğluna maaş bağlaması gibi çarpık ilişkiler anlatılır.
• Bireysel Mücadele: Yazarın kendisi üzerinden de "ezilenlerin mücadelesi içinde olmak" gibi kişisel bir anlam yüklemesi, bireyin toplumsal rolünü vurgular. "Fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür bu kitap; hiçbir güç odağına sırtımı dayayarak yazılmadı" ifadesi, yazarın bağımsız duruşunu ve entelektüel emeğini belirtir.
• Aydınlanma ve Bilgisizlik: Kant'ın "Aydınlanma Nedir?" makalesiyle birlikte "omuzlarımızın üstünde kendi başımızı taşımamız" gerektiği vurgulanır. "İnanırım çünkü saçmadır" diyen Tertullian örneğiyle, bilmediğimiz durumlarda "imandan" olmamak için özgür düşünmeyi dışlamanın ve bilgisizlikten uzak durmanın önemi belirtilir. Cemaatlerin müritlerini kaybetmemek için onların hiçbir şey bilmemesini istemesi, "bilgiden uzak dur!" mottosuyla eleştirilir.

Sonuç:

Bu metin, Türkiye'deki iktidar ve sınıf ilişkilerini, tarih yazımının sübjektif doğasını, Marksizm'in doğru yorumlanması gerektiğini, mistik inançların derinliğini ve modern bilimin getirdiği paradigma değişimlerini detaylı bir şekilde ele almaktadır. Özellikle aile bağları üzerinden oluşan oligarşik yapıların, medya ve siyaset üzerindeki etkileri somut örneklerle gösterilmekte, bu yapıların anlaşılmasının hem geçmişi hem de bugünü kavramak için elzem olduğu vurgulanmaktadır. Yazar, entelektüel bağımsızlığını koruyarak, bilginin sadece anlama değil, aynı zamanda toplumsal değişime hizmet etmesi gerektiğini savunur.