Oda Müziği - James Joyce

Bu metinler, İrlandalı modernist yazar James Joyce'un şiirlerini içeren bir kitaba odaklanmaktadır. Bu derleme, Joyce'un farklı dönemlerde yazdığı beş şiir kitabını bir araya getiriyor: "The Holy Office" (1904), "Chamber Music" (1907), "Gas from a Burner" (1912), "Pomes Penyeach" (1927) ve "Ecce Puer" (1932). Kitap, Joyce'un düzyazı eserlerindeki yenilikçi tarzından farklı olarak, şair yönünü ve bu eserlerdeki lirizmi, duygusal derinliği ve dönemsel hicivleri Türkçe çevirileriyle sunmaktadır. Ayrıca, Osman Çakmakçı tarafından kaleme alınan giriş yazısı, Joyce'un şiirlerindeki tematik ve edebi özellikleri açıklayarak okuyucuya kapsamlı bir bağlam sunmaktadır.

James Joyce: Şair Yönüne Bir Bakış

Bu brifing belgesi, James Joyce'un Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından yayımlanan "Oda Müziği: Bütün Şiirleri" adlı eserinden alınan metinlere dayanarak, yazarın genellikle bilinmeyen şair yönünü ve şiirlerindeki ana temaları incelemektedir.

1. James Joyce'un Şair Kimliği ve Türkiye'deki Algısı

• Bilinmeyen Yön: James Joyce, Türkiye'de daha çok yenilikçi düzyazıları, özellikle "Ulysses" ve "Finnegans Wake" gibi eserleriyle tanınmaktadır. Ancak bu kaynak, "İrlandalı yenilikçi yazar James Joyce'un şair yönü ülkemizde pek bilinmez," diyerek onun bu yönüne dikkat çekmektedir.
• İlk Eser: Joyce'un yayımlanan ilk kitabı, 1907 tarihli "Chamber Music" (Oda Müziği) adlı şiir toplamıdır. Bu durum, onun edebi kariyerine şair olarak başladığını göstermektedir.
• Çelişkili Sanatçı Kişiliği: Joyce, "çelişkilerle dolu bir sanatçıdır." Şair yönü Dante, Blake, Shelley ve D'Annunzio gibi lirik şairlerden etkilenirken, yazarlığı Aristoteles, Aquinas, Flaubert ve Oscar Wilde gibi isimlere dayanır. Bu çelişkiyi "Ulysses"te Stephen Dedalus'un ağzından "Kendimle mi çelişiyorum? İyi öyleyse, kabul, kendimle çelişiyorum," sözleriyle ifade eder. Bu çelişiklik, onun tüm yazısının itici gücüdür.
• Kontrolsüz Duygusallık: Joyce'un şiirleri, düzyazılarındaki "yenilikçi tavrın şiirlerinde görülmediğini" ortaya koyar. Bunun yerine, "Joyce'un kontrole gerek duymadığı duygusal yönü" şiirlerinde yansımaktadır. "Düzyazısında ritm, ses, anlam ve yapı kaygıları yüzünden tam serbest bırakamadığı duyarlıkları, içinden geldiği gibi, ket vurmadan sergiler."

2. Başlıca Şiir Kitapları ve Temaları

2.1. "Chamber Music" (Oda Müziği) (1907)

• Müzikalite ve Lirizm: 36 şiirden oluşan bu kitap, adını (Oda Müziği) şiirlerin müzikal özelliklerini öne çıkarmak için almıştır. Joyce'un çok iyi şarkı söyleyebilen birisi olması, bu isim seçimini destekler. Şiirler, "sadece müzikalitesiyle değil, aşktaki tensel şehvetle duygusallığı birleştirebilmesiyle de ilgi çekicidir."
• Jacobean Tarzı: Şiirler, Jacobean tarzda yazılmıştır.
• Duygusal Temalar: Aşk, doğa, melankoli ve yalnızlık gibi lirik temalar işlenir. Örneğin, "Oda Müziği I" şiirinde "Sazlar yerde gökte / Hoş bir müzik yapmakta; Sazlar, ırmak boyunda / Söğütlerin buluştuğu" dizeleriyle doğa ve müzik iç içe geçer. "Oda Müziği 6"da "O güzel göğüse girmek isterdim / (Ah öyle güzel, öyle iyi ki!) Acımasız rüzgarlar varamazdı bana" dizeleriyle bir sığınma arzusu ifade edilir.
• Pişmanlık: Yıllar sonra Joyce'un bu şiirlerin yayımlanmış olmasından "utanç duyduğunu" ifade etmesi dikkat çekicidir.

2.2. "The Holy Office" (Kutsal Görev) (1904)

• Yergi ve Eleştiri: Bu şiir, "rol kesen kumpanya" olarak nitelendirdiği W.B. Yeats, George Russell, John Synge, Lady Gregory gibi Irish Literary Revival (İrlanda Edebi Uyanışı) çevresindeki yazarlara yönelik keskin bir yergidir.
• Kendine Bakış: Joyce, bu yazarları "ayaktakımı" ve "Mammon'un köleleri" olarak nitelerken, kendini "zeki Aristoteles ile çelik gibi Aquinas'ın yolunu izleyerek doruklara çıkan bir sürgün" olarak konumlandırır.
• Katarsis ve Arınma: Şiirin adı ve başlangıcında kullanılan "Arıtma Müshili (Katharsis-Purgative)" kavramı, Aristoteles'in "katharsis"ine atıfta bulunarak, Joyce'un kendini bir arınma işlevi gören kişi olarak görmesini ima eder. "Böylece ferahlarım mahcup götleri, / Yerine getiririm Arıtma görevimi."
• Dışlanmışlık ve Yalnızlık: Şiirde Joyce, "Ayakta dururum dimdik, öfkeyle, korkusuz, / Tek başıma, arkadaşsız ve yalnız, / Ringa balığı kılçığı gibi aldırışsız" dizeleriyle İrlanda edebi çevresindeki yalnız ve dışlanmış konumunu vurgular.

2.3. "Gas from a Burner" (Yakıcı Gaz) (1912)

• Öfkeli Yergi: Bu şiir, Joyce'un kitabını basmayı reddeden yayıncı George Roberts'a yönelik öfkeli bir yergidir. Joyce, şiiri İrlanda'dan dönerken trende yazmıştır.
• Yayıncının Eleştirisi: Şiirde Roberts, kendisini sürekli "ne kadar cesur bir yayımcı olduğunu söyleyerek savunmaya çalışır." Joyce, İrlanda'daki yayıncıların dar görüşlülüğünü ve "müstehcen" bulunan eserlere karşı tutumunu eleştirir. Özellikle Dublin'in detaylarını içeren eserleri basmayı reddeden Roberts'ın ağzından "Wellington Anıtının / Sydney Meydanının, Sandymount tramvayının, / Downes'ın pastanesinin yahut Williams peltelerinin / İsimlerini mi basacağımı sandınız? / Allah belamı versin basarsam -Cehennemlik olayım!" gibi ifadeler kullanılır.
• İrlanda'ya Eleştiri: Şiirde İrlanda'nın kendi yazarlarını ve sanatçılarını sürgüne göndermesi ("Her zaman bu sevimli ülke / Göndermişti yazarlarıyla, sanatçılarını sürgüne") ve liderlerine ihanet etmesi ("ihanet etmişti, bir bir, önderlerine") gibi eleştiriler de yer alır.
• Sanatsal Özgürlük: Joyce, bu şiirle sanatsal özgürlüğüne ve eserlerinin sansürsüz yayımlanması gerektiğine vurgu yapar.

2.4. "Pomes Penyeach" (1927)

• Ruhun Açıklığı: Bu şiirler, "farklı bir çizgidedir." Joyce, "ruhunu gözler önüne sermekten çekinmez." Şiirler, Joyce'un ruhundan "henüz tam şekillenmeden koparılmış gibidir."
• Duyarlılık ve İçtenlik: Düzyazısında kontrol altında tuttuğu "duyarlıkları, içinden geldiği gibi, ket vurmadan sergiler."
• Melankoli ve Doğa: "Tilly" şiirinde kış güneşi ve sığırların sürülmesiyle oluşan hüzünlü bir atmosfer betimlenirken, "San Sabba'da Kayıkları Seyrederken" şiirinde aşkın geri dönmeyişinin yarattığı keder "Duydum vadideki atların iççekişini: / Bir daha, geri dönmeyecek bir daha!" dizeleriyle dile getirilir. "A Flower Given to My Daughter"da ise kızına duyduğu sevgi ve kırılganlık işlenir.
• Aşk ve Ayrılık: "Tutto e sciolto" gibi şiirlerde aşkın belirsizliği ve uzaklığı teması işlenirken, "On the beach at Fontana"da aşkın acısı ve korku atmosferi hissedilir. "A Memory of the Players in a Mirror at Midnight" şiirinde ise "İçindeki aşkın soluğu pörsük, söylenmiş ya da çalınmış, / Bir kedinin soluğu gibi ekşi, / Dilin tahrişi" diyerek aşkın yozlaşmış bir halini resmeder.

2.5. "Ecce Puer" (1932)

• Huzur ve Barışıklık: Torunu Stephen James Joyce'un doğduğu gün yazılan bu şiirde, diğer şiirlerinde pek görülmeyen bir "barışıklık ve huzur duygusu" vardır.
• Aile Teması: Şiirde, "yalın bir söyleyişle babasını, oğlunu, torununu ve bir ölçüye kadar da kendini anlatır." "Karanlık maziden / Bir çocuk doğuyor; / Neşe ve kederle / Kalbim parçalanıyor." ve "Bir çocuk uyuyor: / Yaşlı adam göçtü. / Ah, terk edilen baba, / Bağışla oğlunu!" dizeleriyle yaşamın döngüsüne ve nesiller arası ilişkilere derinlemesine bir bakış sunulur.

Sonuç

James Joyce'un şiirleri, düzyazılarındaki karmaşık yapı ve yenilikçi yaklaşımdan farklı olarak, daha lirik, kişisel ve duygusal bir yönünü ortaya koyar. Yergilerinde keskin zekasını ve eleştirel bakış açısını sergilerken, "Chamber Music" ve "Pomes Penyeach" gibi lirik koleksiyonlarında aşkın, doğanın ve insan ruhunun derinliklerine inmeyi tercih eder. "Ecce Puer" ise bu şiirsel yolculuğun sonunda bir huzur ve kabulleniş noktasına ulaştığını gösterir. Bu şiirler, Joyce'un sanatçı kişiliğinin Türkiye'de pek bilinmeyen, ancak önemli bir parçasını oluşturmaktadır.